Ներածություն

Մկրտական եկեղեցու պատմությունը Հայաստանում սկիզբ է առել տասնիններորդ դարի սկզբից: Դրա արմատները նշմարվում են դեռ Թբիլիսիի (Վրաստան) հայ հավատացյալների համայնքում, ինչպես նաև Շուշիի և Ալեքսանդրապոլի (Գյումրի)՝ Հայաստանի այն հատվածում, որն այն ժամանակ գտնվում էր Ռուսական Կայսրության իշխանության ներքո: Պետք է նաև նշել, որ Հայաստանի արևելյան և հյուսիսային հատվածներում դեռևս 1820-1830 թթ մկրտական շարժման համար պարարտ հող էին նախապատրաստել լյութերական և ռեֆորմիստական միսիոներները Շվեցիարիայի Բազել քաղաքից: Նրանք ծանոթացրեցին հայերին բողոքականության հիմնարար դրույթներին:

Քանի որ Հայաստանում չկա մկրտական զարացման համապարփակ արձանագրություն, ուստի փորձել ենք հավաքել և վերլուծել տարբեր աղբյուրներում զետեղված պատմական տեղեկությունները: Իսկ նպատակը մեկն է, ցույց տալ, որ Մկրտական Եկեղեցին ինչ-որ ուսմունք չէ, ինչ-որ շեղում չէ Քրրիստոսի սուրբ վարդապետությունից, այլ եղածը կյանքի կոչելն ու գործնական կյանքով Ավետարանը քարոզելն է: Եվ այդ սուրբ գործի իրականացման համար բազմաթիվ նվիրյալներ խորհրդային բանտերում հալածանքներ կրեցին, ոմանք էլ լրացրեցին մարտիրոսների շարքերը:

Եվ այսպես համառոտ ներկայացնում ենք Հայ Ավետարանական Մկրտական Քրիստոնյաների Եկեղեցու  զարգացման երեք փուլերը՝ տասնիններորդ դարի երկրորդ կեսին, երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո և գրեթե վերջերս՝ 1990-ական թվականներից սկսած:

Ավետարանական Մկրտական շարժումը Ռուսական Կայսրությունում բնակվող հայերի մեջ

1867 թ-ից, երբ Քուռ գետում տեղի ունեցավ առաջին մկրտությունը, մկրտական շարժումը սկսեց տարածվել ողջ Ռուսական Կայսրությունում: Այս գործում Թբիլիսիի եկեղեցին վճռական դեր խաղաց Կովկասում, քանի որ Թբիլիսին Կովկասի մշակութային կենտրոնն էր ոչ միայն վրացիների, այլև հայերի և ռուսների համար: Բազմաթիվ նշանավոր հայ գրողներ, երաժիշտներ և արվեստագետներ են ապրել և ստեղծագործել Թբիլիսիում:

Վրասատնի մայրաքաղաքը դարձավ նաև հոգևոր կենտրոն՝ տարբեր էթնիկական խմբերի պատկանող մկրտականների, այդ թվում նաև հայերի համար: Այս վաղ մկրտականները, ըստ  «Բրատսկի Վեստնիկ» ( Եղբայրական Ազդարար)  մկրտական ամսագրի, ունեին միսիոներական միտվածություն:

Վ. Կրասինսկին իր «Ավետարանական Մկրտական շարժման պատմությունը և աճը Թբիլիսում»  հոդվածում  ասում է.

«Անհրաժեշտ է նշել, որ Թբիլիսիի Մկրտական Եկեղեցին բնակեցված է եղել բազմաթիվ  ազգությունների ներկայացուցիչներով: Այդ պատճառով այն անդամները ովքեր ճանաչում էին ձեռք բերել այդ համայնքում, հավատքի և ճշմարտության մեջ հաստատվելուց հետո  Թբիլիսիից գնացին իրենց հայրենիք կամ այլ վայրեր՝ ծառայության: Ժամանելուն պես, նրանք ձեռնամուխ եղան Ավետարանը քարոզելուն: Այդպես հիմնադրվեցին նոր համայնքներ: Այսպիսով, Թբիլիսիի համայնքը դարձավ Ավետարանի ճշմարտությունը տարածող,  ամբողջ մանկամսուր  Ռուսական Կայսրությունում»:

Մանկամսուրի պատկերը շատ լավ համապատասխանում է Հայաստանի մկրտականների և Թբիլիսիի եկեղեցու հարաբերությունների նկարագրին: Հայ մկրտականները քաջալերություն, առաջնորդություն և աստվածաբանական խորհուրդներ էին ստանում այս եկեղեցուց: Այնուամենայնիվ, կար մի եզակի հայկական բաղադրիչ մաս, որը ձևավորում էր հայ մկրտականների և՛ դավանանքը, և՛ պաշտամունքը Թբիլիսիում, իսկ ավելի ուշ՝ նաև հայրենիքում: Սա ուղղակիորեն առնչվում է ազգային և էթնիկական ինքնության ուժեղ զգացմունքի հետ: Հայ հավատացյալները ցանկանում էին կազմակերպել առանձին միաբանություն Թբիլիսիում, որպեսզի երկրպագեին իրենց լեզվով և պահպանեին իրենց հայկական մշակույթը: Այդ ժամանակվա տարբեր հայ ազգայնական խմբեր մեղադրում էին ավետարանական հավատացյալներին՝ իրենց հայկական մշակույթն ու ավանդույթը անտեսելու մեջ: Սակայն հայ հավատացյալները արժևորում էին իրենց լեզուն և ժառանգությունը՝ անկախ իրենց հարանվանական ինքնությունից: Սրա նշաններից մեկն այն է, որ հայ մկրտականները մշակեցին իրենց սեփական պաշտամունքի մշակույթը: Այսօր չկա որևէ ռուսական սաղմոս հայ մկրտական երգարաններում: Թեև պաշտոնական սկիզբը հստակ չէ, սակայն ավելի ուշ՝ 1880 թ. մի հայախոս մկրտական  եկեղեցի հիմնվեց Թբիլիսիում: Հայ հանրաճանաչ հովիվ Աբրահամ Ամիրխանյանը, ով նաև Բրիտանական Աստվածաշնչյան Ընկերության ներկայացուցիչն էր, սկսեց քարոզել և պաշտամունքներ անցկացնել երեք տարբեր լեզուներով՝ հայերենով, ռուսերենով և գերմաներենով: Նա Կովկասում առաջին Հայ Ավետարանական Մկրտական հովիվներից էր: Հայ Մկրտական եկեղեցին Թբիլիսիում ռազմականորեն տեղակայված էր կարևորագույն դիրքում՝ Կովկասի մայրաքաղաքում: Նույնիսկ Խորհրդային ժամանակաշրջանում Թբիլիսիի Մկրտական եկեղեցում պաշտամունքներ էին անցկացվում երեք տարբեր լեզուներով՝ վրացերենով, հայերենով և ռուսերենով: Այս եկեղեցուց են սերել հայտնի շատ հայ ավետարանական մկրտական հովիվներ, ներառյալ Արմենակ Մելքումյանը,  Ասիր Ասիրյանը, Գրիգոր Բաբայանը, Վարդան Շահինյանը, Ասատուր Հարությունյանը և շատ ուրիշներ: Թբիլիսիի վաղ շրջանի հայ մկրտականներին բնորոշ հատուկ գիծը նրանց ընդունակությունն էր՝ հասնելու տեղական հայ մտավորականությանը:Ամիրխանյանը մեծապես հարգված անձ էր Թբիլիսիի հայ մտավորականների շրջանում: Այս ժամանակաշրջանի ազդեցիկ հայ վիպասաններից մեկը՝ Րաֆֆին  (Հակոբ Մելիք-Հակոբյանը, 1833-1888 թթ), հատուկ հարգանք էր տածում նրա նկատմամբ: Քսաներորդ դարի սկզբին հայերն ունեին երկու ավետարանական խմբեր Թբիլիսիում՝ Ավետարանական Քրիստոնյաների Եկեղեցին և Մկրտական Եկեղեցին: Այս երկու եկեղեցիները ծրագրում էին միավորվել, սակայն դա հնարավոր չէր, քանի որ չնայած նրան,  որ տարբերությունները չնչին էին, պատճառներն իրենց հերթին կարևոր էին: Սրանք միաձուլվեցին Հայ Ավետարանական Մկրտական Քրիստոնյաների Եկեղեցու մեջ միայն 1928թ.՝ ունենալով իրենց սեփական շենքը Մեթեխի փողոցի վրա, որը գտնվում է Թբիլիսիի Հավլաբարի շրջանում: Թեև ավետարանական քրիստոնյաների և մկրտականների միաձուլումը Ռուսաստանում (Սովետական Միություն) տեղի չունեցավ մինչև 1944թ., սակայն տեղական նախաձեռնությամբ ավետարանական քրիստոնյանները ու մկրտականները գործում էին միասին:  Մկրտական գաղափարները տարածվեցին ոչ միայն Թբիլիսիի և նրա մերձակայքի հայերի մեջ, այլև հասնում էին մինչև Հայաստան: Հայաստանում բողոքական դավանանքը ամբողջապես անհայտ չէր: Շվեցարիայի Բազել քաղաքի Քարոզչական ընկերության միսիոներներ Ֆ. Զարեմբայի և Ա. Դիտրիխի քարոզների արդյունքում (ովքեր աշախտել են Կովկասում 1821-1866թթ ) որոշ հայեր դարձել էին Բողոքականության հետևորդներ: Այս շարժումը բաժանվեց երկու միությունների. մեկը՝ Ադրբեջանում, Շամախի կետրոնում, որտեղ 1866թ. կազմավորվեց մի լյութերական եկեղեցի, իսկ մյուսը՝ Արարատի Միությունը, Շուշիի կենտրոնում: Վերջինս ներառում էր հետևորդներ Արցախի շրջանից: Զարեմբան և Դիտրիխը սկիզբ դրեցին Նոր Կտակարանի թարգմանությանը արևելահայերենով: Ըստ, «Հյուսիսափայլ» ռուսական ամսագրի, Նոր Կտակարանի այս ալևելահայերեն տարբերակը հրատարակվեց Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանից հրավիրված ուսուցչի՝ Միքայել վարդապետի ակտիվ մասնակցությամբ՝ 1835թ.: Երկրորդ հրատարակությունը տպագրվեց 1879թ., կրկին Մոսկվայում: Ընդհանուր առմամբ, մեծ ներդրում  թողնելով հայ մշակույթի մեջ, այս թարգմանությունը օգնեց տարածելու Նոր Կտակարանի գիտությունը ալևելահայերենով և քաջալերելու հայերին ընթերցելու Սուրբ Գիրքը: Զարեմբան և Դիտրիխը ուղարկված էին ծառայելու գլխավորապես Կովկասի մահմեդական բնակչության մեջ, սակայն նրանց քարոզները, կրթական և գրական աշխատանքները հարատև հետք թողեցին նաև հայ կրոնական կյանքի վրա: Ավելի ուշ Շուշին դարձավ այս միսիոներների գործունեության կենտրոններից մեկը, ուր 1890թ. հիմնվեց մկրտական եկեղեցի և այս եկեղեցին մեծ ճանաչում ձեռք բերեց Ռուսական Կայսրությունում: Վճռական դեր խաղաց Հայաստանի Ալևելյան հատվածի մկրտաական միսիոներության մեկ այլ քաղաք՝ Ալեքսանդրապոլը (այսօրվա Գյումրին): Թբիլիսիի հայ մկրտական եկեղեցու անդամներն ակտիվորեն ընդգրկված էին Ալեքսանդրապոլում եկեղեցի հիմնելու գործում: Ինչպես Շուշիում այնպես էլ Ալեքսանդրապոլում,  մկրտական հավատացյալների առաջին խումբը ձևավորվել էր դեռևս 1890թ-ին: Այս եկեղեցու սկիզբը դանդաղ էր, բայց մկրտական արթնություն և ակտիվ միսիոներական ծառայություն սկսվեց, երբ Միհրան Կոթիկյանը 1920թ-ին Գերմանիայից ժամանեց այդ քաղաք: Նրա ակտիվ աշխատանքի արդյունքում շատ հայեր Ալեքսանդրապոլում և մոտակա գյուղերում դարձի եկան և մկրտվեցին իրենց անձնական հավատքի դավանանքի հիման վրա: Կոթիկյանին  օգնում էին  Թբիլիսիի հայ մկրտական եկեղեցու հավատացյալները: Այդ ժամանակաշրջանում՝ 1920 թ.,  Վանի միջնակարգ դպրոցի նախկին ուսուցիչ Ռաֆայել Մելիք-Ադամյանը և նրա կինը միացան Ալաքսանդրապոլի մկրտական եկեղեցուն: Որոշ ժամանակ անց, Մելիք Ադամյանը դարձավ Հայաստանի հյուսիսային հատվածի Մկրտական եկեղեցու հովիվ: Մշակութային, աշխարհագրական, ինչպես նաև կրոնական բաղադրիչները նպաստեցին մկրտական միսիոներության առաջխաղացմանը Հայաստանում: Քրիստոնեական այն սկզբունքը, որ  յուրաքանչյուր հավատացյալ պարտավոր է Քրիստոսին հռչակել աշխարհում, Հայաստանում զարթոնքի առիթ հանդիսացավ: Պետք է հաշվի առնել նաև քաղաքական իրավիճակը: 1915-1920թթ.՝ Արևմտյան Հայաստանում տեղի ունեցած Եղեռնի ժամանակ, որտեղ մեկ ու կես միլլիոն  մարդ սպանվեց, հայերը հալածվեցին երիտթուրքական կառավարության կողմից: Շատ մարդիկ, ներառյալ հավատացյալները, իրենց տներից տեղափոխվեցին  ավելի ապահով վայրեր: 1920-1921 թթ. Մկրտական գործը մեծ թափ առավ հայերի մեջ՝ Կովկասի տարբեր հատվածներում: Այդ ժամանակ, և նույնիսկ առաջ, հայ մկրտական եկեղեցի ի հայտ եկավ Ադրբեջանի մայրաքաղաքում՝ Բաքվում, որտեղ մեկ այլ հանրաչանաչ հայ մկրտական հովիվ՝ Պատվական Թառայանն էր գործում: Ա.Բելաուսովը, (Բրատսկի Վեստնիկ) ամսագրի իր հատվածում հովիվ Թառայանի մասին ասում է.« Մեծ ազդեցություն թողեց հայազգի հավատացյալների հոգևոր աճի վրա հովիվ Պատվական Թառայանը, և նրանց համար Բաքվում հրատարակված «Բարի լուր» ամսագիրը»: Վերապատվելի Թառայանը դրսևորում էր բացառիկ կարողություններ, տիրապետում մի քանի լեզուների, որոնք օգնում էին նրան արդյունավետ ավետարանիչ լինելու տարբեր քաղաքներում: Բացի այդ նա ավետարանական քրիստոնյաների համամիության խորհրդի անդամներից մեկն էր, որի ազդեցությունը մեծ էր Թբիլիսիի Հայ Ավետարանական Մկրտական շարժման զարգացման վրա:

Ավետարանական միսիոներությունը Օսմանյան կայսրությունում

Հայ Ավետարանական Մկրտական շարժման նախադրյալները

Քանի որ Հայաստանում մկրտականները սերտորեն համագործակցում էին ավետարականների հետ, հատկապես երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, կարևոր է նշել Կովկասի տարածաշրջանում երիցական և ժողովրդական միսիոներների դերը: Այս արևմտյան ավետարանական շարժումը հայերի մեջ սկիզբ է առել Ստամբուլում 1846թ. հուլիսի մեկին՝ ամերիկյան երիցական և ժողովական միսիոներների կողմից:  Արդեն 1831թ. ամերիկյան միսիոներական միությունը՝ ժողովական կազմակերպություն, զգալի միսիոներական գործունեություն ծավալեց Թուրքիայում, նախ Կոստանդնապոլսում, ավելի ուշ՝ Անատոլիայում: Այս միսիոներական կազմակերպության նպատակն էր համագործակցել Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու հետ: 1846թ. հուլիսի մեկին, Կոստանդնապոլսում հայերի մեջ հիմնվեց բողոքական եկեղեցի: Հայ բողոքականները (ավետարանականները), ովքեր հայտնվեցին Օսամնյան Թուրքիայում, հետագայում զգալի ազդեցություն թողեցին եկեղեցական կյանքի վրա իրենց հայրենիքում: 1850թ. նոյեմբերի քսանյոթին, Օսմանյան սուլթան Աբդուլ Մեջիթը թույլատրեց բողոքական դավանանք ունեցող  հայերին ստեղծելու անկախ եկեղեցական կազմակերպություն, որը ենթադրում էր առանձին միաբանության ճանաչումը (այս եկեղեցին չի ունեցել և առ այսօր Հայաստանում չունի որևէ հատուկ հարանվանական անվանում, թեև սփյուռքում գործում է Ժողովական և Երիցական եկեղեցիների անվան ներքո): Երբ Հայաստանը բաժանված էր Օսմանյան (արևմտյան) և Ռուսական (արևելյան) կայսրությունների միջև, թուրքական կառավարությունը ամեն ինչ անում էր, որպեսզի թուլացնի հայերի հաղորդակցությունը: Թուրքերը խոչընդոտում էին երկու կողմի հայերի սերտ համագործակցությանը՝ վախենալով որ, եթե սահմանի երկու կողմերի հայերը միավորվեն, ապա կարող են հեղափոխություն անել Թուրքիայում: Բացի այդ Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունները պատերազմի մեջ էին (1853-1856թթ.և    1877-1878թթ.): Սա նույնպես խոչընդոտ էր հանդիսանում երկու խումբ հայերի միջև հարաբերությունների զարգացման համար: Արևմտյան ավետարանական միսիոներական կազմակերպությունները չէին կարող ակտիվ միսիոներական գործունեություն ծավալել արևելյան Հայաստանում, որը գտնվում էր Ռուսական Կայսրության իշխանության ներքո: Կար տարածված մի կարծիք, որ բողոքական շարժումները Հայաստանում սկիզբ են առել Ստանբուլում՝ 1846թ.: Սակայն այս մոտեցումը շատ միակողմանի է: Գոյություն են ունեցել տարբեր բողոքական և ավետարանական ազդեցություններ, որոնց սակայն սխալ է համարել նույն սկզբնաղբյուրից սերված, քանի որ դա կաղավաղի պատմական փաստերը: Այս վաղ տարիներին հազիվ թե կարող էին որևէ հարաբերություններ կամ փոխադարձ ազդեցություններ լինել ժողովական և երիցական ակունքների միջև: Սակայն իրավիճակը փոխվեց տասնիններորդ դարի վերջին տասնամյակին: Արևմտյան ավետարանական հավատացյալները սկսեցին գաղթել արևելյան Հայաստան 1896-1899թթ.՝ պայմանավորված սուլթան Աբդուլ Համիդ  2-րդի կազմակերպած հայերի ջարդի առաջին ալիքով: Մոտ երկու հարյուր հազար հայ սպանվեց: Մասնավորապես սուլթանը հայտարարեց, որ Հայկական Հարցից ազատվելու միակ ճանապարհը հայերից ազատվելն է: Միայն այդ ջարդերից հետո որոշ ավետարանական հավատացյալներ արևմտյան Հայաստանից գաղթեցին արևելյան Հայաստան, ուր ժամանելուն պես նրանք կապեր հաստատեցին արևելյան Հայաստանի մկրտականների հետ: Երբ այս երկու խմբերը հանդիպեցին, նրանք համաձայնության եզրեր գտան և ընդհանուր փորձառության որոշակի ոլորտներ: Թեև նրանք ունեին վարդապետական տարբեր դիրքորոշումներ, հատկապես մանկամկրտության և Սուրբգրային այլ մոտեցումների հարցում: Այս տարբերությունները գոյություն ունեն մինչև այսօր: Սակայն խորհրդային տարիներին, տասնիններորդ դարի արևմտյան Հայաստանի ավետարանականների ժառանգներից ոմանք միացան մկրտականներին՝ գործելով ավետարանական մկրտական քրիստոնյաների անվան նորքո:

 

Խորհրդային տարիներ.1920-1943թթ.

Հարաբերական ազատությունից մինչև հալածանք

Կարմիր բանակը ներխուժեց Հայաստանի առաջին հանրապետություն 1920թ. նոյեմբերի վերջին: Յոթանասունմեկ տարի, 1920-1991թթ., Հայաստանը խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունների միության մի մասն էր կազմում: Ինչպես ամբողջ խորհրդային միությունում, այնպես էլ հայաստոնում և ողջ Կովկասյան տարածաշրջանում, հարաբերական ազատություն տիրեց ավետարանական եկեղեցիների համար ( մինչև 1929թ.),  մկրտական եկեղեցիները հզորացան այդ ժամանակաշրջանում: Կրկին Թբիլիսիի եկեղեցին աջակցող և օգնական դեր խաղաց: Պատվական Թառանյանի և Հովհաննես Գալստյանի (ամերիկյան անունը՝ Հովհաննես Մարկոս) ակտիվ Ավետարանի քարոզչության արդյունքում, շատ հայեր Քրիստոսին եկան Թբիլիսիում 1921-1926թթ.: Նոր հայ մկրտական խմբեր հիմնվեցին Ստեփանավանի Ուրութ գյուղում (հյուսիսային Հայաստան) և Բաթումիում (արևմտյան Վրաստան)՝ թբիլիսիի Հայ Ավետարանական Մկրտական Քրիստոնյաների Եկեղեցու միսիոներական գործունեության շնորհիվ: Հ. Գալստյանը «Իմ կյանքի պատմությունը « գրքում, վկայակոչում է իր այցելությունները Գյումրիի Ավետարանական Մկրտական Եկեղեցի, որտեղ նա հանդիպեց հանրահայտ մկրտական Սանինին և մի խումբ մկրտական հավատացյալների Ղարաքիլիսայից (այսօրվա Վանաձորից): Դժբախտաբար, 1924թ.կոմունիստ ղեկավարներն արդեն սկսել էին տարբեր արգելքներ դնել և սահմանափակել եկեղեցական գործունեությունը: 1920թ. վերջին, այս գործունեությունները վերածվեցին լայնածավալ հալածանքների՝ ի դեմ բոլոր կրոնական խմբերի: 1930թ. ստալինյան հալածանքների ժամանակ բոլոր ժողովարաններն ու աղոթարանները փակվեցին: Ավետարանական Մկրտական Քրիստոնյաների Եկեղեցիների շատ առաջնորդներ և անդամներ ուղարկվեցին աքսորավայրեր, ուր շատերը մեռան կամ սպանվեցին ստալինյան ռեպրեսիաներից: Դա ամենասարսափելի ժամանակն էր Հայ  Ավետարանական Մկրտական Քրիստոնյաների Եկեղեցիների համար, եկեղեցական գործը գործնականորեն բնաջնջվեց: Ահա թե ինչու մենք իրավունք ունենք խոսելու նոր սկզբի մասին հայ մկրտականների համար  1944թ-ից ի վեր:

Խորհրդային տարիներ.1944-1990թթ.

Ավետարանական Մկրտական եկեղեցիների վերականգնումը

1944թ. փոխված կրոնական քաղաքականությունը Խորհրդային Միությունում, կրկին հնարավորություն տվեց մկրտականներին գործելու: Որոշ բողոքական խմբեր, ինչպես օրինակ Արարատյան միությունը, որը տասնիններորդ դարի Բազելի միսիոներական գործունեության արդյունքն էր Շուշիում, կրկին միաձուլվեցին մկրտականների հետ: Երևանում մկրտական տարբեր ավանդույթներից բխող մկրտական մի եկեղեցի կազմավորվեց: Արևելյան Հայաստանի մկրտական քրիստոնյաները հանդիսանում էին այս խմբերից մեկը: Նաև մի շարք արևմտահայ ավետարանականներ ՝պատմականորեն երիցական և ժողովական, ինչպես նաև հայ եղբայրության եկեղեցու անդամներ միացան այդ նոր մկրտական եկեղեցուն: Այս խմբի անդամների մեծամասնությունը հայրենիք՝ Հայաստան վերադարձան երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, միջին արևելքի և Եվրոպայի տարբեր երկրներից, օրինակ՝ Ֆրանսիայից, Հունաստանից, Բուլղարիայից և այլ վայրերից: Քանի որ այս արևմտահայերի մեծամասնությունը դավանում էր տասնիններորդ դարում Ստամբուլում գործող ժողովական և երիցական միսիոներների աստվածաբանությունը, ուստի աստվածաբանական կոնֆլիկտն անխուսափելի էր: Մկրտության իմաստի և կերպի վերաբերյալ հարց բարձրացավ Երևանի այս նորաստեղծ միությունում: Արևմտյան ավետարանական հավատացյալների մեծամասնությունը արդեն մկրտվել էր մանուկ ժամանակ: Իրենց հոգևոր զարգացման ավելի ուշ փուլում նրանք դարձի էին եկել և աճել աշակերտության կյանքի մեջ: Երկար երկխոսություններից հետո, արևմտահայերի բողոքական ավետարանական խումբը աստիճանաբար ընդունեց հավատացյալին ընկղմամբ մկրտելու սկզբունքը, և 1947թ. հուլիսի 19-ին Երևանի Հայ Ավետարանական Մկրտական Քրիստոնյաների Եկեղեցին իր  110 անդամներով մտավ ԽՍՀՄ-ի Ավետարանական Մկրտական Քրիստոնյաների Եկեղեցիների համամիութենական Խորհրդի մեջ (ԱՄՔԵՀԽ):

ԱՄՔԵՀԽ-ի նախկին փոխնախագահ Միխայիլ Օրլովը 1947թ.-ին Հայաստան այցելելուց հետո զեկուցել էր, որ եկեղեցու երկչախումբը ունի քսան անդամ: Երևանի եկեղեցին խորհրդանշում է հայ մկրտական շարժման նոր սկիզբն ու մարտահրավերները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո: Անհրաժեշտ էր ինքնահաստատվել և դիմակայել  նոր իրավիճակին՝ աթեիստական կոնտեքստին, բայց նաև սովորել աշխատելու տարբեր ավանդույթներից եկող հավատացյալների հետ: 1944-1990 թթ. Երևանի Հայ Ավետարանական Մկրտական Քրիստոնյաների Եկեղեցին դարձավ բազմաթիվ հայ ավետարանական հավատացյալների մայր եկեղեցին: Եթե տասնիններորդ դարում և նույնիսկ ավելի ուշ Թբիլիսին էր կարևոր դեր խաղում բազմաթիվ հայ մկրտականների համար, կենտրոնն այժմ տեղափոխվեց Երևան: Երևանի եկեղեցու առաջին հովիվը Բենիամին Քոչարյանն էր:

Եկեղեցին արթնություն ապրեց, երբ Սարգիս Կոնսուլյանն անցավ հովվական գործունեության: Նա շատ կիրթ էր և ստացել էր աստվածաբանության դոկտորի աստիճան: Սա շատ անսովոր էր կոմունիստական ժամանակաշրջանի համար: Կոնսուլյանն ուսանել էր Բուլղարիայում և Շվեցիարիայում: Արամ Առաքելյանն ու Հակոբ Թորոսյանը, որոնցից ես հարցազրույց վերցրեցի Փասադենայում, Սարգիս Կոնսուլյանի աշակերտներն էին: Նրանք հաստատեցին, որ Կոնսուլյանը հրաշալի գործ կատարեց Երևանի եկեղեցում իր հովվության ժամանակաշրջանում 1957-1974թթ: Նա հեռացավ Հայաստանից  ընտանեկան որոշ խնդիրների պատճառով: Սարգիս Կոնսուլյանի տասնյոթ տարվա ծառայությունից հետո եկեղեցու համար շատ դժվար էր լսել Ոսկան Էքմեջյանի քարոզները, որը 1975թ. ապրիլի վերջին ձեռնադրվեց հոգևոր ծառայության Երևանի եկեղեցում: Հովիվ Էքմեջյանը շատ խոնարհ անձ էր, համայնքը սիրում էր նրան, բայց նրա քարոզներն ու աստվածաշնչյան գիտելիքները այնքան էլ խորը չէին ինչպես նախկին հովվինը: Նրա առողջական վիճակը նույնպես այնքան լավ չէր առաջնորդելու 250 անդամներից բաղկացաց եկեղեցին: Ահա թե ինչու 1979թ. ավելի երիիտասարդ եղբայր՝ Յուրի Ավանեսյանը, ձեռնադրվեց որպես Երևանի Հայ Ավետարանական Մկրտական Քրիստոնյաների Եկեղեցու ավագ հովիվ: Յուրի Ավանեսյանը առաջնորդեց այս եկեղեցին 1979-2003թթ.: 2003թ. փետրվարին նա վախճանվեց անսպասելի դժբախտ պատահարի պատճառով:

Թեև Երևանի եկեղեցին կարևոր դեր խաղաց հայ մկրտականների համար, մկրտական եկեղեցու վերականգնում տեղի ունեցավ նաև Գյումրիում: Որը կոմունիստական ժամանակաշրջանում վերանվանվեց  Լենինական: Եկեղեցական պաշտամունքներ այս քաղաքում, որն ականատես էր եղել մկրտական ներկայությանը դեռևս տասնիններորդ դարի վերջին և քսաներորդ դարի սկզբին, կրկին սկսվեցին 1960թ. սկզբին: Հովիվ Գրիգոր Մալաքյանն էր պաշտոնավարել այդ եկեղեցին: 1977թ. նոր եկեղեցաշենք բացվեց: Թեև մկրտական խմբերը հատուկենտ էին, Երևանի և Գյումրիի եկեղեցիները մի քանի տարի մնացին միակ պաշտոնական մկրտական, նաև բողոքական եկեղեցիները երկրում: Սակայն մկրտական աշխատանքը կախված չէր միայն հովիվներից: Մկրտականներին բնորոշ կերպով կային մի քանի ոչ ուսանած քարոզիչներ, որոնք օգնում էին հովիվներին Ավետարանը քարոզելու: Խորհրդային կառավարությունը բազմաթիվ սահմանափակումներ էր դնում հավատացյալների վրա: Երեխաների մեջ ծառայությունը գործնականորեն արգելված էր: Երբ ես առաջին անգամ եկա Երևանի Մկրտական եկեղեցի՝ 1982թ. նոյեմբերին, Կիրակնօրյա Դպրոցը թույլ էր տրվում Սուրբ Ծննդյան և Զատկի տոներին, որը նույնպես բացառություն էր: Հավատացյալները չէին կարող կազմակերպել որևէ գործունեություն եկեղեցաշենքից դուրս: Աստվածաշնչի սերտողության խմբեր, այլ մարդկանց վկայելն աշխատատեղում կամ դպրոցում համարվում էին անօրինական: Շատ հաճախ Հատուկ Հետախուզությունների Պետական Կոմիտեի իրազեկիչը մասնակցում էր կիրակնօրյա առավոտյան պաշտամունքին՝ լսելու, թե ինչ են ասում հովիվներն ու քարոզիչները: Վերջում, եթե որևէ բան դատապարտելի էր, Հատուկ Հետախուզությունների Պետական Կոմիտեի գործակալը Կրոնական Գործերի Խորհրդի ներկայացուցչի միջոցով իր մոտ էր հրավիրում եկեղեցու խորհրդի նախագահին ՝ հարցազրույցի կամ նկատողության համար: Այդ ժամանակ խորհրդի նախագահը՝ Արամ Առաքելյանը, ով այս թուղթը գրելիս դեռ ապրում էր Փասադենայում (Կալիֆորնիա), վառ հուշեր ուներ այդ տարիներից: Ես հարցազրույց վերցրեցի նրանից  2003թ. դեկտեմբերի  9-ին: Նա հիշատակեց այն մասին, որ ոչ ոք երբեք չգիտեր, թե ով է Հատուկ Հետախուզությունների Պետական Կոմիտեից, թեև հավատացյալները կարող էին կռահել: Պետական մարմինները ստուգում էին նաև եկեղեցու ֆինանսական փաստաթղթերը: Առաքելյանը հիշատակեց, թե որքան զգույշ էին եկեղեցու առաջնորդները՝ փորձելով շատ ստույգ լինել, որպեսզի նրանց դեմ ոչ մի մեղադրանք չներկայացնեին: Այդ ժամանակաշրջանի մեկ այլ առաջնորդ էր երեց Հակոբ Թորոսյանը, ով հիշատակեց, թե ինչպես Հատուկ Հետախուզությունների Պետական Կոմիտեն նախազգուշացրել էր իրենց որևէ գործունեություն չձեռնարկել եկեղեցաշենքից դուրս: Եկեղեցուց դուրս Ավետարանի քարոզչությունը արգելված էր: Սակայն աթեիստ կառավարությանը չհաջողվեց ամբողջովին խափանել եկեղեցու անդամների քարոզչական գործունեությունը: Հաճախ պարզ վկայությունը պտուղներ էր բերում: Կարիք չկա կրկնելու, որ ցանկացած կանոնավոր ավետարանի քարոզչություն կամ եկեղեցու հիմնում անհնարին էր: Խորհրդային տարիների հայ մկրտական շարժման դանդաղ վերականգնման ընթացքում հավատացյալներն ուժ էին ստանում իրենց պատմական ինքնությունից. եկեղեցու յուրաքանչյուր անդամի գործունեությունը, անձնական վկայությունն ու կյանքը, հաղորդակցությունը տեղական եկեղեցիներում սակավաթիվ էին: Երևանի Մկրտական Եկեղեցին կարիք ուներ պարզելու իր հարաբերությունները Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու հետ, որը նույնպես գտնվում էր կոմունիստական ռեժիմի ճնշման տակ: Մայր Եկեղեցին ծնողական հոգատարությամբ և փոխըմբռնումով էր վերաբերվում Մկրտական Եկեղեցուն: Շատ հաճախ երջանկահիշատակ Կաթողիկոս Վեհափառ Հայրապետ Վազգեն I (1908-1994թթ.) ՝ Մայր Եկեղեցու հոգևոր առաջնորդը, համայնքի խնդիրների մասին  մտերմիկ զրույցի  էր հրավիրում մկրտական առաջնորդներ՝ Յուրի Ավանեսյանին, Արամ Առաքելյանին և Հակոբ Թորոսյանին: Նա միշտ իր պատրաստակամությունն էր հայտնում աջակցելու Մկրտական Եկեղեցու խնդիրների լուծման հարցում: Կոմունիստական ճնշման ներքո զգացվում էր եկեղեցիների միմյանց  աջակցելու կարիքը: Այսօր նույնպես շարունակվում է այդ փոխըմբռնումը: Մկրտական Եկեղեցին կարիք է զգում Մայր Եկեղեցու օրհնության, խրատի և հաղորդակցության՝ Վեհափառ Հայրապետի գլխավորությամբ:

 

Ամփոփում

      Հայ  Ավետարանական Մկրտական  Եկեղեցու գոյությունը փոքրիկ մի մասնիկն է մեր ժողովրդի 1700-ամյա քրիստոնեական պատմության: Այս ուսումնասիրության գլխավոր նպատակն է ներկայացնել մեր ժողովրդին, որ Մկրտական շարժումը Հայաստանում մեկ նպատակ է հետապնդում. հավատարիմ մնալով մեր բազմադարյան քրիստոնեական ավանդույթներին՝ իր փոքրիկ ներդրումն ունենալ այդ հոգևոր գանձերը օրինական տիրոջը՝ այսինքն ժողովրդին, հասցնելու գործում: Յուրաքանչյուր վերստին ծնված քրիստոնյա ունի ներքին մղում՝ ծառայել Տիրոջը այն շնորհքով, որը տվել է նրան Աստված: Մկրտական շարժումը Հայաստանում նոր կրոն կամ նոր քրիստոնեական ուղղություն չէ: Մեր ժողովուրդը չունի ո՛չ մեկի և ո՛չ էլ մյուսի կարիքը: Մկրտական շարժումը հռչակում է ունեցածն ու այն կյանքի կոչում:

Շրջելով քաղաքից քաղաք, գյուղից գյուղ, կարող ենք նկատել, որ մշակների կարիք է զգացվում: Ինչպես և Տերն ասեց. «Հունձքը շատ է, բայց մշակները քիչ: Արդ աղաչեցեք հունձքի Տիրոջը, որ մշակներ հանե Իր հունձքի մեջ» ( Մատթ. 9:37-38): Ահա այս մշակ լինելու պատրաստակամությունն է հայտնում Մկրտական Եկեղեցին:

Չափազանցրած չենք լինի, եթե ասենք, որ այն աստվածաբանական խոշոր հարստությունը, որ ունի մեր մայր եկեղեցին, չունի աշխարհում ոչ ոք: Հայ  Ավետարանական Մկրտական  Եկեղեցում ամենաարժեքավոր գրքերը Աստվածաշնչից հետո հանդիսանում են Տաթևացու, Նարեկացու, Կողբացու, Շնորհալու, Այգեկցու և շատ ուրիշ սրբերի գործեր:

Նայելով Հայաստանի և Արցախի յոթանասուն տարվա գերության միջից, կարծես թե իզուր էին Աստծո զավակների՝ Շուշիում և այլ բնակավայրերում Ավետարանի Բարի Լուրը հռչակելու բոլոր ջանքերը: Սակայն այսօրվա Աստծո Խոսքի զորավոր վկայությունը Հայաստան աշխարհում վառ ապացույցն է Տիրոջ գործի անմահության: Որքան էլ Քրիստոսի վեհ գործի թշնամիները կամենան ատելության և թշնամանքի սերմեր ցանել Աստծո զավակների միջև, Մկրտական Եկեղեցին, հիշելով իր Տիրոջ Անփոփոխ և հավիտենական խոսքը.« Ես կշինեմ Իմ եկեղեցին, և դժոխքի դռները չեն հաղթի նրան», շարունամում է հայորդիներին կանչել ապաշխարհության: Ոչ ոք չի կարող անտեսել մեր ժողովրդի առանց պետականություն ունենալու բազում դարեր գոյատևելու հարցում Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու  անփոփոխելի դերը: Հայ ժողովրդի գլխավոր և միակ Մայր Եկեղեցին անառարկելիորեն հանդիսանում է Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին: Այժմ էլ, երբ մեր ժողովուրդը ստացել է պետականություն և հասել դարավոր երազանքին, Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին կանգնած նրա կողքին՝ պետականությունը ամրապնդելու և աստվածահաճո հասարակություն ստեղծելու համար: Ահա Մկրտական շարժումը Հայաստանում անշահախնդիր պատրաստակամություն է հայտնում՝ որպես փոքր քույր եկեղեցի, ակտիվորեն մասնակցելու այդ ազգանպաստ առաքելությանը:

Մեր աղոթքն է առ Աստված, որ այս կարևոր և պատասխանատու պատմական ժամանակաշրջանում Տերը իմաստություն տա յուրաքանչյուր Իր Անունը հոգով և ճշմարտությամբ պաշտողին, փնտրելով միաբանության եզրեր, լրացնել մեկը մյուսի պակասը:

 

Ծանոթագրություն